Gündelik Hayatta Toplumsal Roller: Farkında Olmadan Nasıl Şekilleniyoruz?

Günlük hayat çoğu zaman bize doğal, kendiliğinden ve plansız gibi gelir. Sabah kalkarız, işe ya da okula gideriz, alışveriş yaparız, insanlarla konuşuruz. Tüm bunları “kendi isteğimizle” yaptığımızı düşünürüz. Ama gerçekten öyle mi?

Toplumsal roller, farkında olmadan davranışlarımızı, düşüncelerimizi ve hatta hayallerimizi şekillendirir. Bu roller yazılı değildir. Bir kitapta açıkça “böyle davranmalısın” diye yazmaz. Yine de hepimiz onları biliriz. Ya da bildiğimizi sanırız.

Araştırmalar, insanların günlük kararlarının yaklaşık %70’inin sosyal normlardan etkilendiğini gösteriyor. Bu, oldukça yüksek bir oran. Demek ki hayatımızın büyük kısmı, bize öğretilen kalıplar içinde geçiyor.

Bu metinde, toplumsal rollerin nasıl oluştuğunu, günlük hayatımızda nasıl yer aldığını ve bizi nasıl şekillendirdiğini basit bir dille ele alacağız.

https://ekmekvegul.net/sectiklerimiz/gunun-kavrami-toplumsal-cinsiyet-ve-cinsiyet

Toplumsal Rol Nedir?

Toplumsal rol, bir bireyden beklenen davranış biçimidir. Kısa bir tanım. Ama etkisi çok büyüktür.

Anne, baba, öğrenci, öğretmen, işçi, yönetici, komşu, arkadaş… Her birinin kendine göre “olması gereken” davranışları vardır.

Kimse bize doğrudan bir liste vermez. Yine de biliriz:

• Öğrenci derste sessiz olmalıdır.
• Yönetici ciddi görünmelidir.
• Anne fedakâr olmalıdır.
• Erkek güçlü olmalıdır.
• Kadın anlayışlı olmalıdır.

Bunlar çoğu zaman sorgulanmaz. Çünkü çocukluktan itibaren öğrenilir.

Bir araştırmaya göre, çocuklar 5 yaşına gelmeden önce cinsiyet ve sosyal rollerle ilgili temel kalıpları içselleştirmeye başlıyor. Bu, çok erken bir dönemdir.

Aile: İlk Rol Okulu

Basit bir örnek: Çocuğunuza sorumlu internet kullanımı öğretmek istiyorsunuz. Bilgisayarlar ve akıllı telefonlar için VPN uygulamaları indirmelerini söyleyin. Sürekli dijital korumaya ve izlenmeye karşı korunmak için VPN uygulamalarını kullanmak.. Bu iyi ve doğru. Ancak kendiniz VeePN kullanmıyorsanız, bunların hepsi sadece laftan ibaret olacaktır.

Toplumsal rollerin en güçlü kaynağı ailedir. Aile, bir çocuğun dünyayı tanıdığı ilk yerdir.

• Kim söz alır?
• Kim karar verir?
• Kim daha çok çalışır?
• Kim sessiz kalır?

Çocuk bunları izler. Not almaz. Yazmaz. Ama öğrenir. Örneğin: Evde işleri genelde kim yapıyorsa, çocuk “bu iş ona aittir” diye düşünür. Bunu doğal kabul eder.

Türkiye’de yapılan araştırmalar, ev içi işlerin yaklaşık %75’inin kadınlar tarafından yapıldığını gösteriyor. Bu oran, rollerin nasıl kalıcı hale geldiğini anlamak için önemlidir.

Çocuk, gördüğünü normal sayar. Normal olan, zamanla doğruya dönüşür.

Okul: Roller Resmileşir

Okul, toplumsal rollerin pekiştiği ikinci büyük alandır.

Öğretmen anlatır. Öğrenci dinler. Başarılı olan ödüllendirilir. Kurallara uyan kabul görür.

Bu yapı, otorite ve itaat kavramlarını güçlendirir.Bir yandan düzen sağlar. Diğer yandan sorgulamayı zorlaştırabilir.

UNESCO verilerine göre, öğrencilerin %60’ından fazlası okulda “yanlış yapmaktan korktuğunu” söylüyor. Bu korku, ileride risk almaktan çekinen bireyler oluşmasına neden olabilir.

Rol netleşir: Öğrenci pasif olmalıdır. Öğretmen aktiftir. Bu düzen yıllarca tekrar edilir.

Medya: Rol Dağıtan Görünmez Güç

Televizyon, sosyal medya, diziler, reklamlar… Hepsi rol üretir. Ve bunu çok güçlü yapar.

• Bir reklamda kim güçlüdür?
• Kim mutfaktadır?
• Kim karar verir?
• Kim susar?

Bunlar bilinçaltına işler.

Bir araştırmaya göre, gençlerin %68’i medyada gördükleri hayat tarzlarının “başarılı olmak” çin gerekli olduğunu düşünüyor. Bu çok çarpıcı bir sonuçtur.

Çünkü insanlar artık sadece yaşamak istemiyor. “Doğru şekilde” yaşamak istiyor. O doğruyu da çoğu zaman medya tanımlıyor.

Cinsiyet Rolleri: En Derin Kalıplar

Toplumsal roller içinde en güçlü olanlardan biri cinsiyet rolleridir.

Erkek ağlamaz. Kadın güçlü olmamalıdır. Erkek para kazanır. Kadın bakar. Bu cümleler basit görünür. Ama çok etkilidir.

Dünya Ekonomik Forumu’nun verilerine göre, küresel ölçekte kadınların iş gücüne katılım oranı erkeklerden yaklaşık %25 daha düşüktür. Bu fark, biyolojik değil, toplumsaldır.

Roller, fırsatları belirler. Fırsatlar, hayatı belirler.

Günlük Hayatta Roller Nasıl Çalışır?

Market kuyruğunda. Otobüste. İş toplantısında. Aile yemeğinde. Her yerde rol vardır.

Kim konuşur?

Kim dinler?

Kim söz keser?

Kim susar?

Bu küçük detaylar, büyük yapının parçalarıdır.Bir kişi sürekli söz alıyorsa, lider gibi algılanır. Bir kişi sürekli dinliyorsa, geri planda kalır. Zamanla insanlar rollerine uygun davranmaya başlar. Rol, kimliğe dönüşür.

Roller Güvenlik Sağlar mı?

Evet. Bir noktaya kadar. Rol bilmek, ne yapacağını bilmektir. Bu, belirsizliği azaltır. İnsana güven verir. Ama aynı zamanda sınır çizer.

Rolün dışına çıkarsan:

• Garip bulunabilirsin.
• Eleştirilebilirsin.
• Dışlanabilirsin.

Bu yüzden birçok insan, istemese bile rolüne uyar. Çünkü kabul görmek ister.

Farkındalık: Küçük Bir Kırılma Anı

Toplumsal rollerden tamamen kurtulmak zor. Belki de mümkün değil. Ama fark etmek mümkündür. “Bunu gerçekten ben mi istiyorum, yoksa benden mi bekleniyor?”  Bu soru çok değerlidir.

Bir araştırmaya göre, kendi kararlarını bilinçli olarak sorgulayan bireylerin yaşam doyumu %30’a kadar daha yüksek çıkabiliyor. Farkındalık, özgürlüğün ilk adımıdır.

Rolleri Sorgulamak Hayatı Nasıl Değiştirir?

İnsan daha rahat nefes alır. Daha az suçluluk duyar. Daha çok kendi olur.

Kısa bir değişim bile büyük etki yaratabilir:

• Sessiz kalan biri konuşmaya başlar.
• Sürekli güçlü olmak zorunda hisseden biri dinlenir.
• Hep başkalarını düşünen biri kendine zaman ayırır.

Bunlar küçük adımlar gibi görünür. Ama hayatı dönüştürür.

Toplumsal Roller ve Gelecek

Dünya değişiyor. Roller de değişiyor.

Artık:

• Erkekler ev işlerine daha çok katılıyor.
• Kadınlar lider pozisyonlara daha sık geliyor.
• Gençler kalıpları daha çok sorguluyor.

Dünya genelinde son 20 yılda kadın yönetici oranı yaklaşık %15’ten %29’a çıktı. Bu, büyük bir ilerleme. Ama yeterli değil.

Değişim yavaş olur. Ama mümkündür.

Sonuç: Kendi Hikâyeni Yazmak

Toplumsal roller bizi şekillendirir. Bunu inkâr edemeyiz.Ama bizi tamamen tanımlamak zorunda değildir.

Rol, bir çerçevedir. İçini nasıl dolduracağımıza biz karar verebiliriz. Bazen uyarız. Bazen karşı çıkarız. Bazen yeniden tanımlarız. Asıl mesele şudur: O rolü bilinçsizce mi yaşıyoruz, yoksa bilerek mi?

Farkında olmak, her şeyi değiştirmez. Ama bakış açısını değiştirir. Ve bazen sadece bakış açısını değiştirmek bile, insanın hayatında büyük bir kapı açar.